Yanacaq Auditi: Nə üçün "Eyni" Yük Avtomobillərinin Xərcləri Fərqli Olur?

Müəllif Eyyub Zeynalov — İnkişaf və Dəstək Departamentinin Rəhbəri

Fevral 20, 2026

Bakıda ənənəvi monitorinq və rəqəmsal yanacaq auditinin müqayisəsi.

Rahatlığınız üçün, əgər məqaləni podkast formatında dinləmək istəyirsinizsə, aşağıdakı 'Play' düyməsinə klikləyin.

Yanacaq itkisinə rəqəmsal auditlə son

0:00 / 0:00

Logistika dünyasında tez-tez rast gəlinən bahalı bir sirr var: eyni ildə alınmış, Bakıdan Tbilisiyə eyni marşrutla hərəkət edən iki eyni yük maşınından biri digərinə nisbətən mütəmadi olaraq 15-20% daha çox yanacaq işlədir.

Səbəbini soruşduqda "Bəhanələr" başlayır. Dəqiq məlumatlar olmadıqda, rəhbərlik çox vaxt aşağıdakı izahatları biznesin qaçılmaz xərcləri kimi qəbul etməyə məcbur olur:

"Mexaniki Kabus": "Mühərrik artıq yorulub, yəqin ki, forsunkalar tutulub. Köhnə maşından yeni maşın performansı gözləmək olmaz."
"Çəki və Marşrut" Müdafiəsi: "Bu dəfə yüküm daha ağır idi" və ya "Dağ aşırımlarında yol bərbad idi, saatlarla aşağı ötürücü ilə getməli oldum."
"Tıxac Tələsi": "Sərhəddə 6 saat qaldım; donmamaq üçün kabinanı qızdırmalı idim, mühərrik daim işləyirdi."
"Texniki Xəta": "Sensorlar səhv göstərir. Hər dəfə çuxura düşəndə və ya yoxuş qalxanda yanacaq sensoru sıçrayış edir. Bu, sadəcə sistemdəki xətadır."

Bu bəhanələri geridə qoymaq üçün biz sadə "monitorinq"dən Rəqəmsal Audit Standartına keçməliyik.

1. "Məsafə" Elmi

Tədqiqatlar təsdiqləyir ki, "Bəhanələr" çox vaxt laboratoriya gözləntiləri ilə yol reallığı arasındakı fərqi gizlətmək üçün bir pərdədir.

Avropa Komissiyasının 2024-cü il hesabatı göstərir ki, dizel avtomobilləri üçün real yanacaq sərfiyyatı rəsmi göstəricilərdən 18-24% daha yüksəkdir. Bundan əlavə, Beynəlxalq Təmiz Nəqliyyat Şurası (ICCT) sənədləşdirib ki, bu fərq son on ildə iki dəfədən çox artıb.

Avtopark meneceri standart normalara arxalandıqda, əslində beynəlxalq qurumların artıq qeyri-dəqiq olduğunu sübut etdiyi bir ölçmə sistemindən istifadə etmiş olur.

Riyazi yanacaq normaları və real tıxac sərfiyyatı arasındakı fərq.

2. Üç Həqiqət: Məlumat Mənbəyinin Seçilməsi

Yanacağı düzgün idarə etmək üçün hansı "həqiqəti" görmək istədiyinizə qərar verməlisiniz. Hər bir məlumat mənbəyi fərqli görünüş səviyyəsi təqdim edir.

A. "Mühasibat" Həqiqəti (Riyaziyyat və Normalar)

Bu metod odometr göstəriciləri və mühərrik saatlarına əsaslanan riyazi modellərə söykənir. Peşəkar GPS izləmə həlli Mövsümi Əmsalları (qışda qızdırıcıların yükü) və Şəhər Məntiqini (tıxaclar) tətbiq etməklə bura intellekt əlavə edir.

Məhdudiyyət: Bu, müşahidə deyil, təxmini hesablamadır. Virtual hesablama olduğu üçün oğurluğa qarşı tamamilə kordur. "Riyaziyyat" dayanan maşından çəkilən 30 litri görə bilmir; o, yalnız neçə kilometr yol gedildiyini bilir.

B. "Mühərrikin" Həqiqəti (CAN Bus / Sərfiyyat Məlumatları)

Nəqliyyat vasitəsinin rəqəmsal "nəbzini" yoxlayaraq, biz birbaşa Mühərrik İdarəetmə Blokundan (ECU) "Ümumi İşlənilən Yanacaq" məlumatlarını alırıq. ECU forsunkalardan keçən yanacağın dəqiq həcmini izləyərək bu dəyəri yüksək dəqiqliklə hesablayır.

Üstünlük: Bu, Dəqiq Sərfiyyatın İzlənilməsi üçün qızıl standartdır. Məlumatlar mühərrikin tərəfindən hesablandığı üçün yanma kamerasında real yanan yanacağın etibarlı qeydini təmin edir. Bu, avtoparkın "sağlamlığını" audit etməyə — mühərrikin mexaniki aşınma səbəbindən zəif işlədiyini və ya sürücünün aqressiv idarəetmə ilə maşını yorduğunu müəyyən etməyə imkan verir.
Zəif Nöqtə: "Qayıdış xətti" (obratka) oğurluğunu görmür. ECU yalnız yanma kamerasına daxil olanı izləyir. Əgər yanacaq mühərrikə çatmamış qayıdış xəttindən çəkilirsə, CAN bus hər şeyin normal olduğunu raport edəcək, halbuki yanacağınız fiziki olaraq yoxa çıxır.

C. "Çən" Həqiqəti (YSS (DUT) – Yanacaq Səviyyə Sensorları)

12-bit Yüksək Dəqiqlikli Yanacaq Səviyyə Sensoru (YSS).

Bu metod çənə birbaşa quraşdırılan yüksək dəqiqlikli Simsiz BLE (Bluetooth Low Energy) sensorlardan istifadə edir. Bu sensorlar 12-bitlik təsvir ölçüsü ilə çənin hündürlüyünü 4,096 rəqəmsal pilləyə bölür.

Dürüst Dəqiqlik və "Kor Zonalar": Heç bir sensor mükəmməl deyil. 12-bitlik YSS zavod sensorundan qat-qat dəqiq olsa da, onun da fiziki limitləri var. Sensorun yuxarıdan bərkidilməsi və aşağıda çənin dibinə dəyməməsi üçün qalan boşluq səbəbindən çənin 0% və ya 100%-ni tam dəqiqlik ilə ölçmək mümkün deyil. Adətən çənin yuxarı və aşağı 1-2%-i "kor zona" olaraq qalır. Lakin zavod sensoru yuxarıdakı 40+ litrə məhəl qoymadığı halda, peşəkar YSS bu diapazonu minimuma endirir.
Xəta Marjası: Laboratoriya şəraitində istehsalçılar <1% xəta vəd edir. Real dünyada isə yanacağın temperaturdan genişlənməsi, çənin deformasiyası və vibrasiya kimi amillər 1-2% statistik fərqin normal olduğunu göstərir. Peşəkar auditin məqsədi "mükəmməl fizika" deyil, oğurluğu riyazi olaraq aşkar edən ardıcıl rəqəmsal qeydlərdir.
Niyə Zavod Sensorları Yararsızdır? Zavodun panelindəki sensorlar audit üçün deyil, sürücünün rahatlığı üçün nəzərdə tutulub. Çən tam dolduqda mexaniki şamandıra (poplavok) tam batır və yuxarıdakı 30-50 litr yanacaq onun üçün "görünməz" olur. Sürücü dolu çəndən xeyli yanacaq çəkə bilər və panel yenə də "dolu" göstərər.
Kritik Addım: Dəqiqlik yalnız düzgün quraşdırmadan asılıdır. Millimetr səviyyəsində dəqiqlik üçün peşəkarlar tərəfindən pilləli kalibrləmə (tarirovka) aparılmalıdır. Bu proses çənin unikal həndəsəsinin "rəqəmsal əkizini" yaradır və proqramın hər millimetri düzgün oxumasını təmin edir.
Reallıq: Fiziki limitlərinə baxmayaraq, bu, təhlükəsizliyin tək təkzibedilməz sübutudur. Yalnız bu metod mühərrik sönülü olduqda baş verən boşaltmaları aşkar edə bilir.

3. İnsan Faktorunun Həlli: Psixoloji Dəyişiklik

Avtopark İdarəetməsi üçün GPS izləmə Paneli.

Bir çox avtoparklarda səmərəliliyə ən böyük maneə maşın deyil, "Sürücü Dövriyyəsi Boşluğudur." Bir həftə ərzində üç fərqli sürücü eyni maşını idarə etdikdə fərdi məsuliyyət yox olur. Yanacaq artımı baş verdikdə günahkarı tapmaq mümkün olmur və "maşın sadəcə çox içir" bəhanəsi normaya çevrilir.

Sürücü İdentifikasiyası (RFID kartlar və ya iButton açarlar) tətbiq etməklə biz diqqəti avtomobildən fərdə keçiririk.

"Sağ Ayaq" Məsuliyyəti: Sistem konkret sürücü ilə onun növbəsində işlədilən yanacaq arasında qalıcı rəqəmsal iz yaradır. Sürücü istər yeni "Scania", istərsə də köhnə "KAMAZ" idarə etsin — onun "Sürücü İmzası" onu izləyir.
Davranış Güzgüsü: Şəffaflığın psixoloji təsiri dərhal özünü göstərir. Sürücü bildikdə ki, hər kəskin tormozlama, aqressiv sürətlənmə və lüzumsuz əbəs işləmə (idling) onun adına yazılır, onun idarəetmə tərzi dərhal "peşəkar" formaya keçir.

Fraunhofer İnstitutunun (ISI) tədqiqatları göstərir ki, bu şəffaflıq təkbaşına yanacaq sərfiyyatını 5-15% azalda bilir.

4. Analitik Alətlər Paneli: "Küyün" Aradan Qaldırılması

Yanacaq mayedir — o dalğalanır, istidə genişlənir, soyuqda sıxılır. Kələ-kötür yollarında sadə bir sistem sizə onlarla "Yalançı Oğurluq Siqnalı" göndərəcək. Peşəkar monitorinq isə üç qatlı Yoxlama Məntiqinə (Validation Logic) əsaslanır:

Adaptiv Median Filtrləmə: Emal olunmamış yanacaq qrafiki mişar ağzına bənzəyir. Peşakar GPS monitorinq sistemi riyazi alqoritmlər tətbiq edərək dalğalanma nəticəsində yaranan sıçrayışları təmizləyir. Bu, yolun hərəkətini deyil, yanacağın real səviyyəsini göstərən hamar bir xətt yaradır.
Çox-Sensorlu Məntiq Yoxlaması: Sistem oğurluğu təsdiqləmək üçün eyni vaxtda bir neçə göstəricini yoxlayır: Sürət sıfırdırmı? Alışdırma sönülüdürmü? Bu eniş normal sərfiyyatdan sürətlidirmi? Yalnız bu və diqər "məntiq qapıları" keçildikdə siqnal təsdiqlənir.

Ekspertiza (Forensic Data Analysis): Hətta ən yaxşı alqoritm belə naqildəki qısaqapanma və ya diər xəta göstərici tərəfindən aldadıla bilər. Məhz burada insan faktoru dövrəyə girir. Mürəkkəb bir hadisə baş verdikdə, analitiklərimiz Çiy Məlumat (Raw Data) loqlarına baxaraq real yanacaq itkisi ilə elektrik xətası arasındakı fərqi müəyyən edirlər.

Nəticə: 360° Yanacaq Auditi

Yanacaq monitorinqi sadəcə avadanlıq almaq deyil, daxili nəzarət mexanizmlərinin avtomatlaşdırılmasıdır. Tam mənzərəni görmək üçün tək bir məlumat mənbəyi nadir hallarda kifayət edir. Ən uğurlu avtopark menecerləri bir-birini tamamlayan çoxlaylı hibrid yanaşmanı tətbiq edirlər:

Fiziki Qat (YSS): Yanacaq boşaltmalarını, gecə oğurluqlarını və yanacağın "çəkilməsini" millimetr dəqiqliyi ilə aşkar etmək üçün lazım olan yüksək təsvir ölçülü təhlükəsizliyi təmin edir.
Texniki Qat (CAN Bus): Mühərrikin sağlamlığı, real sərfiyyat və mexaniki səmərəlilik haqqında dəqiq məlumatları təqdim edir.
İnsan Faktoru Qatı (Sürücü ID): RFID və ya iButton identifikasiyası vasitəsilə məsuliyyət boşluğunu aradan qaldırır və hər bir litr sərfiyyatın konkret bir şəxslə bağlanmasını təmin edir.
Analitik Qat: GPS izləmə sistemin peşəkar yoxlama məntiqi və ekspert dəstəyi vasitəsilə sistemdəki "küyləri" təmizləyir və idarəetmə üçün real biznes analitikası təqdim edir.

Bu həlləri birləşdirərək, siz ehtimalları 360 dərəcəlik, təsdiqlənmiş maliyyə sənədinə çevirirsiniz. Artıq xərclərin niyə yüksək olduğunu düşünmək əvəzinə, onları necə azaldacağınızı dəqiq bilirsiniz.

Əgər siz də peşəkar yanacaq auditi standartını tətbiq etmək və ya avtoparkınızdakı anomaliyaları araşdırmaq istəyirsinizsə, A+A Security-nin sertifikatlı komandası aktivlərinizin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün sizə texniki dəstək təqdim etməyə hazırdır.

Əlaqə saxlayın

Bizimlə əlaqədə qalın! 🛰️ Avtopark monitorinqi və GPS texnologiyaları haqqında ən son yeniliklər üçün bizi izləyin. Dəstəyiniz bizim üçün önəmlidir!